Diễn đàn trao đổi

Không gian số và những thách thức mới đối với bảo đảm an ninh văn hóa

Tác giả: PGS. TS. Đại tá Lưu Thanh Hùng

Trưởng khoa An ninh chính trị nội bộ, Trường Đại học An ninh nhân dân

Chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức đời sống xã hội, trong đó không gian số ngày càng trở thành một không gian văn hóa mới, nơi diễn ra quá trình hình thành, lan tỏa và tái cấu trúc các hệ giá trị, chuẩn mực xã hội và định hướng tư tưởng. Không gian số không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận, giao lưu và sáng tạo văn hóa, mà còn làm biến đổi căn bản cơ chế sản xuất, phân phối và tiếp nhận các giá trị tinh thần của xã hội.

Trong bối cảnh đó, bảo đảm an ninh văn hóa không chỉ là bảo vệ các giá trị văn hóa truyền thống, mà ngày càng gắn trực tiếp với yêu cầu làm chủ không gian số, bảo vệ chủ quyền văn hóa số và nền tảng tinh thần của quốc gia. Không gian số vì vậy đang trở thành một không gian trọng yếu trong bảo vệ nền tảng tinh thần xã hội, nơi các nguy cơ an ninh không vận hành theo phương thức đối kháng trực diện, mà chủ yếu thẩm thấu thông qua các sản phẩm văn hóa, dòng chảy thông tin và cơ chế lan truyền theo thuật toán của các nền tảng số xuyên biên giới. Nếu không được nhận diện và kiểm soát kịp thời, các nguy cơ này có thể tích tụ, chuyển hóa thành những thách thức nghiêm trọng đối với an ninh văn hóa và ổn định chính trị - xã hội.

AN NINH VĂN HÓA TRONG KHÔNG GIAN SỐ

Từ góc độ lý luận, an ninh văn hóa được hiểu là trạng thái ổn định và an toàn của đời sống văn hóa - tinh thần xã hội, trong đó hệ giá trị, chuẩn mực, bản sắc văn hóa dân tộc và nền tảng tư tưởng của Đảng được bảo vệ vững chắc trước các nguy cơ xâm hại từ bên trong và bên ngoài. Là một bộ phận cấu thành của an ninh quốc gia, an ninh văn hóa giữ vai trò nền tảng tinh thần, góp phần bảo đảm sự ổn định chính trị - xã hội và phát triển bền vững đất nước.

Trong quá trình chuyển đổi số, an ninh văn hóa cần được tiếp cận như một lĩnh vực an ninh phi truyền thống mang tính cấu trúc, gắn với năng lực của quốc gia trong việc kiểm soát, định hướng và làm chủ môi trường hình thành và lan tỏa các hệ giá trị xã hội trên nền tảng số. Vấn đề cốt lõi không chỉ là quản lý thông tin, mà là bảo đảm quyền chủ động của quốc gia trong định hướng giá trị, chuẩn mực và lối sống xã hội trong một môi trường mở, đa chiều, chịu tác động mạnh mẽ từ các chủ thể xuyên quốc gia.

Trong chỉnh thể đó, chủ quyền văn hóa số là một bộ phận quan trọng của chủ quyền quốc gia, phản ánh quyền và năng lực của Nhà nước trong việc bảo vệ, phát triển và lan tỏa hệ giá trị văn hóa dân tộc trên không gian số. Đồng thời, an ninh văn hóa trong không gian số gắn chặt với an ninh con người, bởi môi trường văn hóa số tác động trực tiếp đến khả năng tự định hướng giá trị, hình thành nhân cách và năng lực tự bảo vệ về tư tưởng - văn hóa của mỗi cá nhân.

Tiếp cận an ninh văn hóa không thay thế chức năng phát triển văn hóa, mà nhằm tạo môi trường ổn định cho sự phát triển đó. Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó nhấn mạnh yêu cầu gắn phát triển văn hóa với bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, an ninh quốc gia và an ninh con người, coi đây là cơ sở tinh thần quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước.

THÁCH THỨC VÀ NGUY CƠ AN NINH VĂN HÓA TRONG KHÔNG GIAN SỐ

Trong không gian số, thách thức cốt lõi đối với an ninh văn hóa không nằm ở sự lan truyền thông tin thuần túy, mà sâu xa hơn là nguy cơ suy giảm khả năng làm chủ môi trường hình thành và định hướng hệ giá trị xã hội. Khi các nền tảng số chi phối mạnh mẽ hoạt động sản xuất, phân phối và tiếp nhận nội dung theo thuật toán và lợi ích thương mại, vai trò định hướng của các thiết chế văn hóa trong nước có nguy cơ bị thu hẹp, tác động trực tiếp đến chủ quyền văn hóa số.

Nguy cơ lớn nhất đối với an ninh văn hóa trong không gian số không phải là sự xuất hiện đơn lẻ của các nội dung tiêu cực, mà là sự tái cấu trúc thẩm thấu bền bỉ của môi trường hình thành giá trị xã hội. Khi các nền tảng số xuyên biên giới nắm giữ vai trò quyết định trong phân phối nội dung, khả năng định hình diễn ngôn, thị hiếu và chuẩn mực hành vi của công chúng ngày càng chịu tác động bởi các cơ chế công nghệ và lợi ích thương mại nằm ngoài khả năng kiểm soát trực tiếp của quốc gia. Điều này làm suy giảm vai trò chủ động của các thiết chế văn hóa trong nước trong việc dẫn dắt và bồi đắp hệ giá trị xã hội.

Đáng lưu ý, các giá trị lệch chuẩn trong không gian số thường không tồn tại dưới dạng đối kháng trực diện với hệ giá trị chính thống, mà được “ngụy trang” trong các hình thức giải trí, lối sống, trào lưu tiêu dùng và diễn ngôn cá nhân mang tính đời thường. Chính cơ chế lan truyền khó nhận diện này khiến quá trình xâm nhập diễn ra chậm rãi, liên tục và khó bị phản ứng kịp thời, từ đó từng bước làm mờ ranh giới giữa giá trị và phản giá trị trong đời sống tinh thần xã hội.

Về phương diện an ninh con người, sự suy giảm năng lực tự định hướng giá trị và “sức đề kháng” văn hóa - tư tưởng của cá nhân không chỉ là vấn đề đạo đức hay lối sống, mà còn là vấn đề an ninh. Khi cá nhân thiếu khả năng sàng lọc và tự bảo vệ trước các tác động tiêu cực của môi trường văn hóa số, các hệ lụy tiêu cực có thể tích tụ, lan tỏa và chuyển hóa thành những vấn đề xã hội rộng lớn, làm gia tăng nguy cơ bất ổn về văn hóa, tư tưởng và trật tự xã hội.

Ở bình diện quốc gia, nếu không gian số không được quản lý và định hướng hiệu quả, an ninh văn hóa có nguy cơ bị suy yếu từ bên trong, kéo theo sự suy giảm thực chất của chủ quyền văn hóa số. Khi quốc gia gặp khó khăn trong việc làm chủ không gian biểu đạt và lan tỏa giá trị, việc bảo vệ nền tảng tinh thần xã hội và bảo đảm năng lực tự chủ phát triển văn hóa trong dài hạn sẽ chịu nhiều thách thức.

Những phân tích trên cho thấy, các thách thức an ninh văn hóa trong không gian số mang tính chất cấu trúc, lâu dài và gắn bó chặt chẽ với các lĩnh vực an ninh phi truyền thống khác. Vì vậy, bảo đảm an ninh văn hóa không thể chỉ dừng lại ở các biện pháp hành chính hay xử lý sự vụ, mà đòi hỏi cách tiếp cận chiến lược, tổng thể và chủ động.

YÊU CẦU BẢO ĐẢM AN NINH VĂN HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ CHỦ QUYỀN VĂN HÓA SỐ

Bảo đảm an ninh văn hóa trong không gian số cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa gắn với bảo vệ chủ quyền văn hóa số và nền tảng tư tưởng của Đảng. An ninh văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là điều kiện nền tảng để thực hiện chiến lược phát triển con người Việt Nam toàn diện, qua đó góp phần giữ vững ổn định chính trị - xã hội và phát triển bền vững đất nước. Theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, bảo đảm an ninh văn hóa không tách rời nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đồng thời cần được triển khai đồng bộ với yêu cầu tăng cường an ninh con người trong điều kiện mới. Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên cả bình diện lý luận và thực tiễn, phù hợp với những biến đổi của môi trường truyền thông - văn hóa.

Trong chỉnh thể đó, bảo đảm an ninh văn hóa cần được đặt trong thế trận văn hóa gắn với an ninh con người và chủ quyền văn hóa số, trên cơ sở tăng cường sự phối hợp đồng bộ giữa lực lượng Công an nhân dân với các cơ quan văn hóa, thông tin - truyền thông, giáo dục và khoa học - công nghệ. Lực lượng Công an nhân dân cần chuyển mạnh từ tư duy ứng phó sang tư duy chủ động nhận diện, dự báo và phòng ngừa sớm các nguy cơ tác động đến hệ giá trị xã hội và nền tảng tinh thần của nhân dân. Điều này đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực nghiên cứu, phân tích tác động của môi trường số đối với đời sống văn hóa - tư tưởng, làm cơ sở khoa học cho công tác tham mưu và tổ chức thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh văn hóa. Vai trò nòng cốt của Công an nhân dân được thực hiện trong khuôn khổ phối hợp liên ngành, không thay thế chức năng của các thiết chế văn hóa.

Đồng thời, yêu cầu bảo đảm an ninh văn hóa đặt ra trực tiếp đối với công tác đào tạo, nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn tại các học viện, trường Công an nhân dân. Thông qua giảng dạy và nghiên cứu khoa học, các cơ sở đào tạo góp phần hình thành tư duy hệ thống về an ninh văn hóa, năng lực nhận diện sớm nguy cơ và khả năng phân tích tác động xã hội - văn hóa của không gian số, qua đó góp phần cụ thể hóa và tổ chức thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 80-NQ/TW.

KẾT LUẬN

Có thể khẳng định, trong bối cảnh hiện nay, bảo đảm an ninh văn hóa không chỉ là một nhiệm vụ nghiệp vụ cụ thể, mà là nhiệm vụ chính trị - tư tưởng có ý nghĩa chiến lược, gắn trực tiếp với vai trò lãnh đạo của Đảng, sự ổn định chính trị - xã hội và mục tiêu phát triển bền vững đất nước. Việc phát huy vai trò nòng cốt của lực lượng Công an nhân dân trong bảo vệ an ninh văn hóa và chủ quyền văn hóa số chính là góp phần bảo vệ nền tảng tinh thần của xã hội, củng cố sức mạnh nội sinh của quốc gia, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới./.

LTH

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Hà Nội.

2. Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, Hà Nội.